List do Rzymian jest najobszerniejszym i pod względem teologicznym jednym z najważniejszych listów Pawłowych. Należy do tzw. listów bezspornie uznawanych za autentyczne pisma Pawła. Jego szczególne znaczenie polega na tym, że Paweł przedstawia w nim w sposób stosunkowo uporządkowany swoją wizję Ewangelii, usprawiedliwienia, zbawienia, relacji Żydów i pogan oraz życia chrześcijańskiego.
1. Autorstwo
Autorem Listu do Rzymian jest Paweł Apostoł.
Autorstwo Pawłowe jest wyjątkowo dobrze poświadczone zarówno przez świadectwo wewnętrzne, jak i zewnętrzne. Już w pierwszym wersecie autor przedstawia się jako:
„Paweł, sługa Chrystusa Jezusa, z powołania apostoł…”
Treść, słownictwo, argumentacja teologiczna i sposób przedstawiania apostolskiego powołania pozostają zgodne z bezspornie Pawłowymi listami, zwłaszcza z Listem do Galatów i 1–2 Listem do Koryntian. Autorstwo Pawła jest zatem wśród współczesnych badaczy zasadniczo niekwestionowane.
Paweł nie napisał jednak listu własnoręcznie. W Rz 16,22 występuje Tertius:
„Pozdrawiam was i ja, Tertius, który list ten pisałem…”
Najbardziej naturalna interpretacja zakłada, że Tertius był sekretarzem/skrybą Pawła, który spisał tekst pod jego dyktando. Nie oznacza to, że był drugim autorem teologicznym listu.
2. Adresaci
Adresatami są chrześcijanie znajdujący się w Rzymie:
„Do wszystkich przez Boga umiłowanych i powołanych świętych, którzy mieszkają w Rzymie…” (Rz 1,7).
Chodzi więc o Kościół rzymski, który Paweł sam wcześniej nie założył. Jest to istotna różnica w stosunku do np. 1 Listu do Koryntian czy Listu do Galatów.
Żydzi i poganie
Wspólnota rzymska była mieszana etnicznie — należeli do niej zarówno chrześcijanie pochodzenia żydowskiego, jak i pogańskiego.
Ta sytuacja ma ogromne znaczenie dla interpretacji listu. Paweł wielokrotnie podejmuje problem:
- stosunku Żydów i pogan,
- Prawa Mojżeszowego,
- obrzezania,
- obietnic danych Izraelowi,
- pierwszeństwa Ewangelii „Żyda, a potem Greka”,
- wzajemnego przyjmowania się chrześcijan.
Szczególnie wyraźnie problem ten pojawia się w rozdziałach 9–11 oraz 14–15. Jednym z celów listu było zatem budowanie jedności wspólnoty ponad podziałem etnicznym.
3. Czas napisania
List powstał pod koniec działalności misyjnej Pawła na Wschodzie, podczas jego trzeciej podróży misyjnej.
Najczęściej przyjmuje się datę:
ok. 57–58 r. po Chr.
Niektórzy badacze proponują nieco wcześniejsze datowanie, np. 56–57 r.; różnica wynika przede wszystkim z rekonstrukcji chronologii ostatniej części trzeciej podróży misyjnej.
Ważny punkt chronologiczny
Paweł pisze, że zamierza udać się najpierw do Jerozolimy, aby dostarczyć tam zbiórkę pieniędzy dla ubogich chrześcijan:
„Teraz zaś wybieram się do Jerozolimy z posługą dla świętych” (Rz 15,25).
Dopiero później zamierza udać się do Rzymu, a następnie do Hiszpanii (Rz 15,24–28).
4. Miejsce napisania
Najbardziej prawdopodobnym miejscem napisania listu jest Korynt, względnie jego okolice.
Przemawiają za tym przede wszystkim dane zawarte w samym zakończeniu listu.
Febe
Paweł poleca Rzymianom:
„Polecam wam Febe, naszą siostrę, diakonisę Kościoła w Kenchrach” (Rz 16,1).
Kenchry były portem Koryntu. Jest więc bardzo prawdopodobne, że Febe była związana ze wspólnotą koryncką i mogła być osobą, która zaniosła list do Rzymu.
Gajus
Paweł przekazuje również pozdrowienia od Gajusa:
„Pozdrawia was Gajus, który jest gospodarzem moim i całego Kościoła” (Rz 16,23).
Gajus jest znany także z 1 Kor 1,14 jako osoba ochrzczona przez Pawła w Koryncie.
Tertius i Erast
W zakończeniu pojawiają się ponadto Tertius i Erast. Wszystkie te dane tworzą spójny obraz środowiska Koryntu.
Dlatego można przedstawić rekonstrukcję:
Paweł → Korynt → Tertius spisuje list → Febe zanosi list do Rzymu.
5. Cel napisania listu
Tu sprawa jest bardziej skomplikowana. Nie ma jednej powszechnie przyjętej odpowiedzi na pytanie o cel Listu do Rzymian.
Badacze wskazują kilka wzajemnie uzupełniających się celów.
A. Cel teologiczny — przedstawienie Ewangelii
Paweł chce przedstawić istotę Ewangelii:
„Albowiem nie wstydzę się Ewangelii Chrystusa, jest bowiem ona mocą Bożą ku zbawieniu dla każdego wierzącego, najpierw dla Żyda, potem dla Greka” (Rz 1,16).
Centralnym zagadnieniem jest sprawiedliwość Boża objawiona w Ewangelii.
W konsekwencji Paweł rozwija m.in.:
- powszechność grzechu — Rz 1,18–3,20,
- usprawiedliwienie przez wiarę — Rz 3,21–4,25,
- nowe życie w Chrystusie — Rz 5–8,
- działanie Ducha Świętego — Rz 8,
- problem Izraela i pogan — Rz 9–11,
- chrześcijańską etykę — Rz 12–15.
Dlatego List do Rzymian można określić jako dojrzałą prezentację Pawłowej Ewangelii.
B. Cel pastoralny — jedność Kościoła
Drugim ważnym celem jest budowanie jedności chrześcijan pochodzenia żydowskiego i pogańskiego.
Paweł nie chce, aby jedna grupa uważała się za religijnie uprzywilejowaną wobec drugiej.
Dlatego argumentuje:
wszyscy są grzesznikami → wszyscy potrzebują łaski → wszyscy są zbawiani przez Chrystusa → wszyscy tworzą jeden lud Boży.
Temu służy m.in. argumentacja Rz 14,1–15,13.
C. Cel misyjny — Rzym jako baza misji do Hiszpanii
To bardzo wyraźnie wynika z Rz 15,22–29.
Paweł uważa, że zakończył zasadniczy etap swojej działalności na Wschodzie i planuje:
Jerozolima → Rzym → Hiszpania.
Pisze:
„Skoro zaś obecnie nie ma już dla mnie pola działania w tych stronach, a od wielu lat żywię pragnienie przybycia do was, udam się do Hiszpanii, wstępując po drodze do was” (por. Rz 15,23–24).
Rzym miał zatem znajdować się na strategicznym szlaku jego dalszej misji. Paweł chciał odwiedzić wspólnotę, zyskać jej wsparcie i prawdopodobnie uczynić ją jednym z punktów oparcia dla misji na Zachodzie.
D. Cel apologetyczny
Paweł musi również wyjaśnić swoje rozumienie Ewangelii.
W Rzymie jego nauczanie mogło być znane z drugiej ręki. Sam nie założył tamtejszej wspólnoty. List staje się więc swego rodzaju autoprezentacją Pawła jako apostoła i prezentacją jego Ewangelii.
Można więc powiedzieć, że Rzymianie mają przed jego osobistą wizytą otrzymać odpowiedź na pytanie:
Kim jest Paweł i jaką Ewangelię głosi?
6. Najważniejsze wątpliwości wokół Listu do Rzymian
Tu warto rozróżnić wątpliwości dotyczące autentyczności od problemów dotyczących kompozycji i interpretacji.
1. Czy cały rozdział 16 należy do pierwotnego listu?
To jeden z najważniejszych problemów.
Rz 16 zawiera bardzo dużą liczbę pozdrowień dla konkretnych osób. Jednocześnie zakończenie w Rz 16,25–27 ma charakter rozbudowanej doksologii.
Część badaczy zastanawiała się więc, czy rozdział 16 pierwotnie należał do listu wysłanego do Rzymu.
Obecnie zasadniczo przyjmuje się, że tekst, który posiadamy, jest listem skierowanym do Rzymian, ale pochodzenie i pierwotne miejsce doksologii w Rz 16,25–27 pozostają przedmiotem dyskusji.
2. Czy Rz 16 pierwotnie należał do Listu do Rzymian?
Problem jest poważniejszy niż tylko kwestia doksologii.
Niektórzy badacze przypuszczali, że część końcowych pozdrowień mogła funkcjonować w innym kontekście, np. jako zakończenie listu kierowanego do innej wspólnoty.
Jednym z argumentów jest bardzo duża liczba osób znanych Pawłowi, mimo że — według jego własnych słów — nie był wcześniej w Rzymie.
Nie jest to jednak wystarczające, aby uznać rozdział za późniejszy dodatek. Współczesna nauka zasadniczo traktuje Rz 16 jako część tradycji listu, przy czym szczegółowa historia jego transmisji pozostaje dyskutowana.
3. Jaka była dokładnie sytuacja Kościoła w Rzymie?
To jedna z najtrudniejszych kwestii interpretacyjnych.
Nie wiemy dokładnie:
- kto założył Kościół w Rzymie,
- jak wyglądała jego struktura,
- jaka była proporcja chrześcijan żydowskich i pogańskich,
- jakie dokładnie konflikty istniały między tymi grupami.
Możemy jednak wywnioskować z Rz 14–15, że istniały różnice dotyczące praktyk religijnych, pokarmów i dni, które mogły mieć związek z żydowskim dziedzictwem części wspólnoty.
4. Czy Paweł odpowiada na konkretny kryzys?
Tutaj istnieje znaczna różnica między interpretacjami.
Jedni badacze widzą w Rzymianach przede wszystkim list sytuacyjny, odpowiadający na konkretne problemy rzymskiego Kościoła.
Inni podkreślają, że list ma charakter bardziej programowy i teologiczny — Paweł wykorzystuje okazję planowanej wizyty w Rzymie, aby przedstawić w sposób syntetyczny swoją Ewangelię.
Współczesne badania coraz częściej próbują połączyć oba podejścia: list ma konkretną sytuację historyczną, ale Paweł wykorzystuje ją do rozwinięcia szerokiej refleksji teologicznej.